डा.श्रीमणिराज खनाल 

तानसेन, पाल्पा नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक दृष्टिले विशिष्ट पहाडी सहर हो । यहाँको शीतल हावापानी, श्रीनगर डाँडाबाट देखिने मनोरम दृश्य, रानीमहलको ऐतिहासिक आकर्षण,  भैरबस्थान ,भगवती मन्दिरको धार्मिक महत्व, पुराना नेवारी शैलीका घर, पाल्पाली ढाका, करुवा, ऋषिकेशव मन्दिर ,अमर नारायण मन्दिर ,सुसाइड पोइन्ट ,माडीफांट, अर्गली दरबार ,मदनपोखराको खेती,स्थानीय परिकार र आत्मीय जनजीवन पर्यटन विकासका महत्वपूर्ण आधार हुन् ।

धेरै जसो उठ्ने  प्रश्न अत्यन्तै सान्दर्भिक छ(पर्यटक तानसेनमा आएर के हेर्ने, के अनुभव गर्ने, कहाँ रमाउने र कति दिन बस्ने ? पर्यटन भनेको पर्यटकीय स्थलको सूची मात्र होइन । पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने दृश्य, अनुभव, मनोरञ्जन, खानपान, आतिथ्य, सुविधाजनक आवास र स्मरणीय गतिविधिको समग्र संयोजन हो । कुनै ठाउँ सुन्दर भएर मात्र पुग्दैन; त्यो सुन्दरतालाई पर्यटकले अनुभव गर्न सक्ने वातावरण पनि निर्माण गर्नुपर्छ । तानसेनको पर्यटन विकासका लागि होटलको संख्या बढाउनु आवश्यक छ, तर होटल मात्रै बनाएर पर्यटन फस्टाउँदैन । पर्यटकलाई बस्न मन लाग्ने, समय बिताउन रमाइलो लाग्ने र अरूलाई पनि यहाँ आउन प्रेरित गर्ने गन्तव्य बनाउनु मुख्य आवश्यकता हो ।
 

क. तानसेनको पर्यटन विकासका लागि १० वटा व्यावहारिक सुझाव
१. श्रीनगर डाँडालाई व्यवस्थित पर्यटकीय विश्रामस्थल बनाउने
श्रीनगर तानसेनको प्राकृतिक पहिचान हो । यहाँ सूर्योदय र सूर्यास्त अवलोकनस्थल, आरामदायी बस्ने ठाउँ, कफी पसल, स्थानीय परिकार पाइने साना भोजनालय, दूरबिनबाट हिमाल हेर्ने व्यवस्था र व्यवस्थित पदमार्ग बनाउनुपर्छ । मौसम अनुकूल हुँदा हिमशृङ्खला र तराईको दृश्यावलोकन गर्न सकिने गरी सूचना पाटी र दृश्य पहिचान गर्ने नक्सा राख्न सकिन्छ ।
२. पुरानो तानसेन बजारलाई जीवित सांस्कृतिक सम्पदा बनाउने
शीतलपाटी, भगवती मन्दिर, टक्सार क्षेत्र, पुराना नेवारी घर, बग्गीढोका र तानसेन दरबारलाई जोडेर पैदल सांस्कृतिक भ्रमण मार्ग बनाउनुपर्छ। स्थानीय इतिहास बुझाउने तालिमप्राप्त पथप्रदर्शक, घरको मौलिक वास्तुकला संरक्षण, परम्परागत शैलीका बत्ती र सफा गल्लीले पर्यटकलाई पुरानो सहरको वास्तविक अनुभूति दिन सक्छन् ।
३. पाल्पाली ढाका र करुवालाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने अवसर दिने
पर्यटकले ढाका कपडा र करुवा पसलमा देखेर मात्र होइन, ती कसरी बनाइन्छन् भन्ने कुरा आफ्नै आँखाले हेर्न पाउनुपर्छ। बुनकर तथा कालीगढका कार्यशाला अवलोकन, छोटो सीप सिकाइ, करुवा निर्माणको प्रदर्शन र स्थानीय उत्पादन किनमेलको व्यवस्था गर्न सकिन्छ । यसबाट पर्यटन र स्थानीय उत्पादनबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित हुन्छ ।
४. रानीमहललाई एकदिने भ्रमणभन्दा बढीको पर्यटन अनुभवसँग जोड्ने
रानीमहलको ऐतिहासिक कथा, कालीगण्डकीको प्राकृतिक सौन्दर्य र तानसेनको सांस्कृतिक सम्पदालाई एउटै भ्रमण प्याकेजमा जोड्नुपर्छ । सुरक्षित पहुँच, विश्रामस्थल, सरसफाइ, स्पष्ट सूचना, स्थानीय पथप्रदर्शक र उपयुक्त खानपानको व्यवस्था आवश्यक छ । सम्भव भएमा प्रकृतिमैत्री पदयात्रा तथा नदी आसपासका दृश्यावलोकन गतिविधि पनि विकास गर्न सकिन्छ ।
५. पाल्पाली खानालाई पर्यटकीय आकर्षण बनाउने
स्थानीय स्वादका परिकारलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । बटुक, चुकौनी, सेलरोटी, ढिँडो, गुन्द्रुक, स्थानीय शैलीका तरकारी र अन्य मौलिक परिकारलाई स्वच्छ र आकर्षक वातावरणमा उपलब्ध गराउन सकिन्छ । स्थानीय खानाको परिचय दिने भोजनालय, स्वाद चाख्ने कार्यक्रम र पाककला प्रदर्शनले पर्यटकलाई नयाँ अनुभव दिन्छ ।
६. पर्यटकको आवश्यकता अनुसार स्तरीय आवास विकास गर्ने
तानसेनमा आवासको विविधता आवश्यक छ–सुविधायुक्त होटल, मध्यम मूल्यका पारिवारिक होटल, मौलिक वास्तुकलामा आधारित बुटिक होटल र व्यवस्थित घरबास। सबै होटल महँगा हुनुपर्दैन; सरसफाइ, तातोपानी, सहज यातायात, सुरक्षित पार्किङ, भरपर्दो इन्टरनेट, राम्रो भोजन र आत्मीय सेवा महत्वपूर्ण छन् । लगानीकर्तालाई पुराना घरलाई सम्पदामैत्री होटलमा रूपान्तरण गर्न प्रोत्साहन दिन सकिन्छ । तर मागको अध्ययन नगरी ठूलो लगानी गर्नुभन्दा पर्यटकको संख्या, बसाइ अवधि र खर्चको प्रवृत्तिका आधारमा लगानी बढाउनु उपयुक्त हुन्छ ।
७. नियमित सांस्कृतिक कार्यक्रम र मनोरञ्जनको व्यवस्था गर्ने
तानसेनमा पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउन साँझको समयलाई पनि आकर्षक बनाउनुपर्छ। निर्धारित दिनमा पाल्पाली लोकगीत, मगर तथा नेवारी सांस्कृतिक प्रस्तुति, पञ्चेबाजा, लोकनृत्य, कविता वाचन, स्थानीय कला प्रदर्शनी र खुला सांगीतिक कार्यक्रम आयोजना गर्न सकिन्छ । पर्यटकलाई लक्षित सांस्कृतिक साँझको समय र स्थान निश्चित हुनुपर्छ । कार्यक्रम विशेष चाडपर्वमा मात्र सीमित नभई नियमित रूपमा सञ्चालन भएमा पर्यटकले आफ्नो भ्रमणको योजना पहिल्यै बनाउन सक्छन् ।
८. पदयात्रा, साइकल यात्रा र प्रकृतिमा रमाउने गतिविधि विस्तार गर्ने
तानसेन वरिपरिका उपयुक्त पदमार्ग, ग्रामीण बस्ती र प्राकृतिक दृश्यावलोकन स्थललाई जोडेर छोटो पदयात्रा, सूर्योदय यात्रा, पहाडी साइकल यात्रा तथा प्रकृति अवलोकनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। मार्गको सुरक्षा, स्पष्ट संकेत, विश्रामस्थल र प्रशिक्षित पथप्रदर्शकको व्यवस्था अनिवार्य हुनुपर्छ । यसको उद्देश्य अनावश्यक संरचना बनाउनु होइन; तानसेनको प्राकृतिक सम्पदालाई सुरक्षित राख्दै पर्यटकले सक्रिय रूपमा अनुभव गर्न सक्ने बनाउनु हो ।
९. तानसेनलाई आसपासका पर्यटकीय स्थलको केन्द्र बनाउने
तानसेनलाई एक्लो गन्तव्यका रूपमा मात्र नभई रानीमहल, रिडी, भैरवस्थान तथा पाल्पाका अन्य उपयुक्त ग्रामीण गन्तव्यको भ्रमण सुरु हुने केन्द्र बनाउनुपर्छ । यातायात, मार्गदर्शक, स्थानीय भोजन र घरबाससहित आधा दिन, एक दिन र दुई दिनका भ्रमण प्याकेज तयार गर्न सकिन्छ। पाल्पाका ग्रामीण क्षेत्रमा घरबास र स्थानीय संस्कृतिमा आधारित पर्यटनको सम्भावना देखिन थालेको छ । तिनलाई तानसेनसँग जोड्दा पर्यटकको बसाइ र स्थानीय आम्दानी दुवै बढाउन सकिन्छ ।
१०. प्रभावकारी प्रचारप्रसार र पर्यटकमैत्री सूचना प्रणाली बनाउने
तानसेनका सबै प्रमुख आकर्षण, होटल, भोजनालय, स्थानीय यातायात, पदमार्ग, सांस्कृतिक कार्यक्रम र भ्रमण प्याकेज समेटिएको आधिकारिक पर्यटन वेबसाइट तथा मोबाइलमैत्री नक्सा आवश्यक छ । नेपाली, अंग्रेजी र आवश्यकताअनुसार हिन्दी भाषामा सूचना उपलब्ध गराउन सकिन्छ । होटल, पर्यटन व्यवसायी, यातायात सेवा, स्थानीय उत्पादनका पसल र पर्यटन सूचना केन्द्रबीच समन्वय हुनुपर्छ। पर्यटकले तानसेन पुग्नुअघि नै कहाँ बस्ने, के हेर्ने, कहाँ खाने र कति खर्च लाग्छ भन्ने जानकारी पाउनुपर्छ ।
ख. तानसेनमा थप विकसित गर्न सकिने विशिष्ट पर्यटकीय अनुभव
तानसेनको मौलिकता जोगाउँदै केही नयाँ अवधारणा विकास गर्न सकिन्छ ।
पहाडी दृश्यसहितको क्याफे र विश्रामस्थल
श्रीनगर तथा उपयुक्त स्थानमा स्थानीय कफी, चिया र खाजा पाइने साना विश्रामस्थल विकास गर्ने । प्रकृति र शान्त वातावरणमा समय बिताउन चाहने आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटकलाई यसले आकर्षित गर्न सक्छ । ‘हेरिटेज वाक’ अर्थात् सम्पदा पदयात्रा
पुरानो बजारका ऐतिहासिक घर, मन्दिर, दरबार र शीतलपाटी समेटिएको दुईदेखि तीन घण्टाको निर्देशित भ्रमण। यसमा इतिहास, वास्तुकला, स्थानीय जीवनशैली र परम्परागत व्यापारको कथा सुनाउने व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।
जीवित संग्रहालय र स्थानीय सीप केन्द्र
पाल्पाली ढाका, करुवा, परम्परागत घरेलु सामग्री र स्थानीय कलाको प्रदर्शनसँगै उत्पादन प्रक्रिया प्रत्यक्ष हेर्न तथा सिक्न सकिने केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ। यसले संस्कृति संरक्षणसँगै स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्छ ।
नियमित पाल्पा सांस्कृतिक साँझ 
हप्ताको निश्चित दिन स्थानीय कलाकारको प्रस्तुति, पाल्पाली खानाको स्वाद, हस्तकलाको प्रदर्शनी र सांस्कृतिक परिचय समेटिएको कार्यक्रम। यसको टिकट तथा भोजन प्याकेज होटलहरूले पनि आफ्ना पाहुनालाई उपलब्ध गराउन सक्छन् ।
यी अवधारणाका लागि सुरुमै ठूला भवन निर्माण गर्न आवश्यक छैन। उपलब्ध सार्वजनिक स्थल, उपयुक्त पुराना घर, स्थानीय व्यवसाय र कलाकारको सहभागिताबाट साना कार्यक्रम सुरु गरेर पर्यटकको प्रतिक्रिया हेर्दै विस्तार गर्न सकिन्छ ।
ग . पर्यटकलाई कम्तीमा दुई रात तानसेनमा बस्ने कारण दिनुपर्छ
तानसेनको पर्यटन रणनीति बनाउँदा एउटा व्यावहारिक प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ–पर्यटकले यहाँ दुई रात बस्दा के गर्छन् ? यसका लागि उदाहरणका रूपमा यस्तो भ्रमण कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ ।
पहिलो दिन
ऐतिहासिक सहर र स्थानीय संस्कृति
–पुरानो तानसेन बजार, शीतलपाटी र तानसेन दरबार क्षेत्रको भ्रमण
–पाल्पाली ढाका तथा करुवा निर्माणको अवलोकन
–स्थानीय परिकारको स्वाद
–साँझमा सांस्कृतिक कार्यक्रम वा सम्पदा पदयात्रा 

दोस्रो दिन
प्रकृति, दृश्यावलोकन र ऐतिहासिक भ्रमण
–बिहान श्रीनगर डाँडामा सूर्योदय तथा हिमाल अवलोकन
ू–रानीमहलको भ्रमण
–स्थानीय भोजन र फुर्सदको समय
–साँझमा क्याफे, स्थानीय बजार वा सांस्कृतिक साँझ
तेस्रो दिन
ग्रामीण जीवन र आसपासको गन्तव्य
–रुचिअनुसार रिडी, भैरवस्थान वा उपयुक्त ग्रामीण गन्तव्यको भ्रमण
–स्थानीय बजारबाट पाल्पाली उत्पादनको खरिद
–त्यसपछि अर्को गन्तव्यतर्फ प्रस्थान
यो प्रस्तावित नमुना कार्यक्रम हो। सडकको अवस्था, यात्रा समय, मौसम र स्थलहरूको सञ्चालन अवस्थाअनुसार कार्यक्रम मिलाउनुपर्छ।यस्तो कार्यक्रमले पर्यटकलाई केवल स्थल हेरेर फर्कने यात्रुबाट स्थानीय अर्थतन्त्रमा खर्च गर्ने र बढी समय बिताउने पाहुनामा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्छ।
घ . होटल विकासमा निजी क्षेत्रलाई कसरी आकर्षित गर्ने ? 
या सन्दर्भमा  होटलको कमीको विषयलाई गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्नुपर्छ। तर होटल व्यवसायीले लगानी गर्नुअघि सम्भावित ग्राहक, आम्दानी, सञ्चालन खर्च र लगानी फिर्ता हुने सम्भावना हेर्छन्। त्यसैले नगरपालिकाले निम्न काम गर्न सक्छ।
–पर्यटन लगानीको सम्भाव्यता अध्ययनः हालको आवास क्षमता, पर्यटक आगमन, बसाइ अवधि, होटलको मूल्य र मौसमअनुसारको मागको अध्ययन गर्ने।
–पुराना घरको उपयोगः मौलिक वास्तुकला जोगाएर बुटिक होटल, घरबास, क्याफे र सांस्कृतिक केन्द्र सञ्चालन गर्न इच्छुक घरधनीलाई प्राविधिक सहयोग दिने।
–लगानीकर्तासँग संवादः होटल व्यवसायी, बैंक, सहकारी, घरधनी र सम्भावित लगानीकर्ताबीच नियमित छलफल गर्ने।
–निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहनः कानुनअनुसार सम्भव हुने सहुलियत, एकद्वार सेवा, अनुमति प्रक्रियामा सहजीकरण र पूर्वाधार सहयोग उपलब्ध गराउने।
–सेवाको गुणस्तरः होटल कर्मचारीलाई आतिथ्य, सरसफाइ, खाद्य सुरक्षा, भाषा र पर्यटकसँग व्यवहारसम्बन्धी तालिम दिने। यहाँ मुख्य कुरा होटलको संख्या मात्र होइन, पर्यटकको खर्च धान्न सक्ने विविध मूल्यका आवास, भरपर्दो सेवा र वर्षभरि चल्ने पर्यटन गतिविधिको संयोजन हो।
ङ . पर्यटन विकासमा स्थानीय सरकार र समुदायको भूमिका
तानसेनको पर्यटन विकास नगरपालिकाको एकल जिम्मेवारी वा निजी क्षेत्रको मात्र व्यवसाय होइन। यो स्थानीय सरकार, होटल व्यवसायी, घरधनी, कलाकार, कालीगढ, यातायात व्यवसायी, नागरिक समाज र स्थानीय बासिन्दाको साझा अभियान हुनुपर्छ।
यसका लागि तानसेन नगरपालिकाले पर्यटन व्यवसायी, सम्पदाविद्, स्थानीय समुदाय र अन्य सरोकारवालालाई समेटेर तानसेन पर्यटन विकास कार्यदल गठन गर्न सक्छ। कार्यदलले निम्न कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
–तानसेनका पर्यटन सम्पदा र सम्भावित नयाँ आकर्षणको सूची तयार गर्ने।
सरसफाइ, सार्वजनिक शौचालय, पार्किङ, संकेत पाटी र पर्यटक सूचना प्रणाली सुधार गर्ने।
–नियमित सांस्कृतिक कार्यक्रम र भ्रमण प्याकेज सुरु गर्ने।
–निजी लगानी तथा घरबास विकासका सम्भावना पहिचान गर्ने।
–पर्यटक आगमन, बसाइ अवधि, स्थानीय खर्च र सेवाप्रतिको सन्तुष्टि मापन गर्ने।
नेपाल पर्यटन बोर्डले तानसेनलाई ऐतिहासिक पहाडी सहर, पुरानो बजार, श्रीनगर र सांस्कृतिक सम्पदाका आधारमा चिनाएको छ। त्यसैले अब चुनौती तानसेनको पहिचान स्थापित गर्नु मात्र होइन, त्यो पहिचानलाई व्यवस्थित र किनेर अनुभव गर्न सकिने पर्यटकीय सेवामा बदल्नु हो।
च. पहिलो एक वर्षमा के गर्ने ?
समयावधि    प्राथमिक काम
पहिलो ३ महिना    पर्यटन सम्भाव्यता अध्ययन, होटल तथा सेवाको सूची, पर्यटकको आवश्यकता सर्वेक्षण
४–६ महिना    सम्पदा पदयात्रा, सूचना नक्सा, श्रीनगरको आधारभूत सुविधा र नियमित सांस्कृतिक कार्यक्रम
७–९ महिना    भ्रमण प्याकेज, घरबास तथा होटल सेवाको सुधार, डिजिटल प्रचारप्रसार
१०–१२ महिना    पर्यटकको प्रतिक्रिया र आम्दानीको मूल्याङ्कन, लगानी आकर्षण र सफल कार्यक्रमको विस्तार
सुरुवातमा ठूला र खर्चिला संरचनाभन्दा छिटो कार्यान्वयन गर्न सकिने, कम खर्चमा पर्यटकको अनुभव सुधार गर्ने र स्थानीय व्यवसायमा प्रत्यक्ष लाभ पुर्‍याउने कामलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ ।
 

निष्कर्षः तानसेनलाई हेर्ने ठाउँबाट अनुभव गर्ने गन्तव्य बनाऔँ
तानसेनसँग इतिहास छ, संस्कृति छ, प्राकृतिक सौन्दर्य छ, मौलिक उत्पादन छन् र शान्त पहाडी वातावरण छ। यी सबै महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हुन्। तर पर्यटकलाई आकर्षित गर्न यी सम्पदालाई जीवन्त अनुभवमा बदल्नुपर्छ। पर्यटक तानसेन आएर हेर्ने मात्र होइन, रमाउने, सिक्ने, स्वाद लिने, किनमेल गर्ने, प्रकृतिसँग समय बिताउने र स्थानीय संस्कृतिसँग जोडिने अवसर पाउनुपर्छ। मेरो विचारमा तानसेनको पर्यटन विकासको मूल सूत्र पाँचवटा छन्–प्राकृतिक दृश्यको सदुपयोग, ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण, मौलिक संस्कृतिको प्रस्तुति, गुणस्तरीय आवास तथा आतिथ्य, र नियमित पर्यटकीय गतिविधि । होटलमा पर्यटकलाई सुत्ने सुविधा हुन्छः तर गन्तव्यमा पर्यटकलाई बसिरहने कारण चाहिन्छ। तानसेनले त्यो कारण सिर्जना गर्न सक्यो भने होटलमा लगानीको आकर्षण पनि बढ्नेछ, स्थानीय उत्पादनको बजार पनि विस्तार हुनेछ र रोजगारीका नयाँ अवसर पनि सिर्जना हुनेछन् । तानसेनको पर्यटन विकासको लक्ष्य पर्यटकको संख्या बढाउनुमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन; उनीहरूको बसाइ अवधि, खर्च, सन्तुष्टि र फेरि फर्केर आउने चाहना बढाउनु पनि हुनुपर्छ । यही सोचबाट तानसेनलाई नेपालको विशिष्ट ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहाडी पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।