मुकुन्द पोखरेल

मुहूर्तचिन्तामणिका श्लोकसहित शास्त्रीय विवेचना

वैदिक ज्योतिषशास्त्रमा शुभकर्म सम्पन्न गर्नका लागि मुहूर्तको विशेष महत्व रहेको छ । विवाह, गृहप्रवेश, व्रतारम्भ, देवप्रतिष्ठा, यज्ञ, संस्कार तथा अन्य धार्मिक कार्य गर्दा तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण र ग्रहहरूको अवस्थालाई विचार गरिन्छ । विशेषतः बृहस्पति र शुक्र ग्रहको अवस्था मुहूर्त निर्धारणका प्रमुख आधारमध्ये मानिन्छ । यी ग्रहहरू बाल्यावस्था, वृद्धावस्था वा अस्त अवस्थामा रहेका बेला कतिपय शुभकर्म गर्न नहुने विधान मुहूर्तशास्त्रमा पाइन्छ । यससम्बन्धी उल्लेख मुहूर्तचिन्तामणि को प्रथम प्रकरणमा गरिएको छ ।

शुक्रास्तमा वर्जित कार्यसम्बन्धी मूल संस्कृत श्लोक

मुहूर्तचिन्तामणि, प्रथम प्रकरण, श्लोक ४६–४७

वाप्यारामतडागकूपभवनारम्भप्रतिष्ठेव्रताऽ– ऽरम्भोत्सर्गबधूप्रवेशनमहादानानि सोमाष्टके ।

गोदानाग्रयणप्रपा–प्रथमकोपाकर्म वेदव्रतम् । नीलोद्वाहमथातिपन्नशिशुसंस्कारान्सुरस्थापनम् ।।

दीक्षा–मौञ्जि–विवाहमुण्डनमपूर्वं देवतीर्थेक्षणम् ।

सन्यासाग्निपरिग्रहौ नृपतिसन्दर्शाऽभिषेकौ गमम् ।

चातुर्मास्यसमावृती श्रवणयोर्वेधं परीक्षां त्यजेद् ।

वृद्धत्वास्तशिशुत्वे इजयसितयोन्यूनाधिमासेतथा ।।

उपर्युक्त श्लोकमा बृहस्पति र शुक्र ग्रहको बाल्यावस्था, वृद्धावस्था तथा अस्त अवस्थाका साथै न्यूनमास र अधिकमासमा गर्न नहुने विभिन्न शुभकर्महरूको उल्लेख गरिएको छ । यहाँ ‘इज्य’ शब्दले बृहस्पति र ‘सित’ शब्दले शुक्र ग्रहलाई जनाउँछ । यी दुवै ग्रहको अवस्था विचार गरेर शुभकार्यको मुहूर्त निर्धारण गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता यस श्लोकको मुख्य आशय हो ।

श्लोकअनुसार बावली अर्थात् सिँढी भएको इनार, बगैँचा, पोखरी, कुवा तथा घर निर्माणको प्रारम्भ र प्रतिष्ठा गर्नु हुँदैन । त्यसैगरी व्रतको आरम्भ तथा उद्यापन, बुहारीको प्रथम गृहप्रवेश र तुलादानलगायतका महादान पनि यस समयमा वर्जित मानिएका छन् । सोमयज्ञ, अष्टका श्राद्ध, गोदान, अग्रयण, प्रपा स्थापना, प्रथम उपाकर्म तथा वेदव्रतजस्ता धार्मिक कर्महरू पनि निषेधित कार्यमा समावेश छन् ।

यसका अतिरिक्त, छुटेका बालसंस्कारहरू सम्पन्न गर्ने, देवताहरूको स्थापना गर्ने, दीक्षा ग्रहण गर्ने, मौञ्जीबन्धन अर्थात् यज्ञोपवीत संस्कार गर्ने, विवाह गर्ने तथा मुण्डन गर्ने कार्यहरू पनि यस समयमा गर्नु हुँदैन भनिएको छ । कुनै देवता वा तीर्थको प्रथम दर्शन, संन्यास ग्रहण, अग्निहोत्र आदि कर्मका लागि अग्नि ग्रहण, राजाको प्रथम दर्शन, राज्याभिषेक तथा यात्रा पनि यस निषेधको सूचीमा उल्लेख गरिएका छन् । त्यस्तै चातुर्मास्य कर्म, समावर्तन संस्कार, श्रवणसम्बन्धी कर्म, कर्णवेध तथा परीक्षा आदि कार्य पनि उपयुक्त समय विचार गरेर मात्र गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ ।

शुक्र ग्रहलाई ज्योतिषशास्त्रमा विवाह, दाम्पत्य सुख, सौन्दर्य, ऐश्वर्य तथा सांसारिक सुखसुविधाको कारक मानिन्छ । त्यसैले शुक्र अस्त भएको अवस्थामा विवाहलगायतका महत्वपूर्ण शुभकार्य नगर्ने परम्परा रहेको छ । बृहस्पति ग्रहलाई धर्म, ज्ञान, संस्कार र शुभत्वसँग सम्बन्धित मानिने भएकाले यसको अवस्था पनि मुहूर्त निर्धारणमा विचार गरिन्छ ।

यस शास्त्रीय विधानलाई बुझ्दा एउटा महत्वपूर्ण पक्ष ध्यान दिनुपर्छ—उक्त श्लोकमा निषेध गरिएका कार्य शुक्रास्तमा मात्र सीमित छैनन् । यसमा बृहस्पति र शुक्र दुवैको बाल्य, वृद्ध तथा अस्त अवस्था र अधिकमास तथा क्षयमाससम्बन्धी नियमसमेत समेटिएका छन् । त्यसैले कुनै कार्यको मुहूर्त निर्धारण गर्दा शुक्रास्तको अवस्था मात्र नहेरी बृहस्पतिको अवस्था, तिथि, नक्षत्र, लग्न तथा अन्य मुहूर्तसम्बन्धी नियमको पनि विचार गर्नुपर्छ ।

अन्ततः मुहूर्तचिन्तामणिमा उल्लिखित यस विधानले वैदिक मुहूर्तशास्त्रमा ग्रहहरूको अवस्थालाई धार्मिक तथा सामाजिक संस्कारको समय निर्धारणसँग जोडिएको देखाउँछ । विवाह, गृहप्रवेश, देवप्रतिष्ठा, यज्ञ तथा अन्य महत्वपूर्ण शुभकर्मका लागि शास्त्रीय मान्यता र प्रचलित परम्पराअनुसार समग्र विचार गरेर मुहूर्त निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।